Samenvatting rapport "De Peperbus - een gebrekkige watertoren"
Dit rapport gaat over de restauratie van het markantste herkenningspunt van Zwolle, de Peperbus. De Peperbus is de kerktoren van de Onze Lieve Vrouwebasiliek op de Ossenmarkt 10 te Zwolle. De restauratie is gestart op 14 september 2002. De verwachting is dat de restauratie wordt voltooid in mei 2005.
De bouw van de kerk, naar ontwerp van stadsbouwmeester Berend van Koblenz, is gestart in 1394. De bouw van de toren is gestart in 1463. Zowel de kerk als de toren zijn in verschillende fases gebouwd. In 1732 is de toren voltooid met de bekroning van een ui-vormige koepel. In 1815 werd de toren door het noodlot getroffen. Op 11 januari van dat jaar sloeg tot vier keer toe de bliksem in. De brand die hierop volgde, verwoeste nagenoeg de hele toren. In 1828 is de toren hersteld door de stadsarchitect H. Klinkert. Hij heeft een uit acht segmenten bestaande koepel op de achtkantige lantaarn laten plaatsen. En sindsdien heet de toren in de volksmond de Peperbus.
In 1909 heeft de gemeente Zwolle, die eigenaar is van de kerktoren, het gemeentelijk waterbedrijf toestemming gegeven de kerktoren tot watertoren om te bouwen. Dit met de bedoeling de waterdruk in de stad te verhogen. Het plan sloeg de plank echter mis en heeft voor aanzienlijke schade aan de constructie van de toren gezorgd. Het watervat is bij een restauratie in de jaren zeventig verwijderd, maar de problemen waren daarmee nog niet opgelost. De huidige restauratie is ondermeer noodzakelijk, omdat de constant wisselende waterdruk in het waterreservoir het metselwerk heeft ontzet. Sinds de jaren vijftig zijn er verschillende kostbare restauraties geweest. Deze zijn helaas allemaal, mede door geldgebrek, niet even vakkundig uitgevoerd. Dit heeft zelfs tot extra schade geleid, die bij deze restauratie is hersteld. Tevens heeft het natuurlijke verval van de bouwmaterialen en de weersinvloeden van de afgelopen 500 jaar hun steentje bijgedragen aan het schadebeeld, wat een grondige restauratie noodzakelijk maakte. In de jaren zeventig zijn er op vier verschillende hoogtes in de toren betonnen kransen aangebracht met als doel het metselwerk, dat door het watervat aan het uitbuiken was, bij elkaar te houden. Doordat het beton en het metselwerk totaal verschillende hardheden bezitten, geeft dit problemen als ze koud tegen elkaar worden gebruikt. Met name de betonnen krans onder de eerste omloop heeft voor veel schade gezorgd. Dit was de plek vanwaar in 2001 stenen loslieten en naar beneden vielen, wat de aanleiding was om de Peperbus in de steigers te zetten. De huidige restauratie gebeurd in opdracht van de gemeente Zwolle. Bouwkundig bureau de Vaal uit Hoevelaken voert de directie en bouwbedrijf Hoffman uit Zutphen is de hoofdaannemer.
De werkzaamheden bij deze restauratie bestonden uit: Het repareren van alle scheuren in het metselwerk. Het, waar dit nodig was, verbeteren van de aansluiting van de betonnen kransen op het metselwerk. En het vervangen van bijna alle voegen door voegen van een traskalk mortel. Veel van het ijzerwerk in de toren was aangetast, het meeste hiervan is vervangen door roestvast staal (RVS). Alle aangetaste muurankers zijn uitgeboord en vervangen door RVS muurankers. Houten balken die ernstig door vocht waren aangetast zijn vervangen door grenen balken of gerepareerd d.m.v. aangieten met een kunstharsmortel. Alle natuurstenen onderdelen zijn gecontroleerd en waarnodig vervangen. Om het natuursteen tegen weersinvloeden te beschermen is het geschilderd in een zandsteenkleur. De totale kosten van de restauratie zijn geraamd op € 4.284.371,-, waarvan € 1.007647 door het Rijk is gesubsidieerd. Tot en met 2007 is in totaal bijna € 3,5 miljoen aan rijkssubsidie beschikbaar.
In het kader van het BRRM 1997 is door gemeente een bedrag van ongeveer € 2.425.000,- overgeheveld van de categorie 'woonhuizen/boerderijen' naar de categorie 'overige monumenten'. Ook heeft het college van B&W besloten een budget van € 1.000.000,- voor de Peperbus in het voorlopige Gemeentelijk Restauratie Uitvoerings- Programma (GRUP) op te nemen. In totaal is er dus ruim € 3,4 miljoen aan eigen geld beschikbaar. De gemeente heeft nog getracht uit reclame opbrengsten meer geld te vergaren, dit is echter mislukt. Terugkijkend op de werkzaamheden die bij deze restauratie reeds zijn uitgevoerd, kan worden geconcludeerd dat de vakkundigheid waarmee dit project is uitgevoerd, met grote zekerheid de Peperbus de komende dertig jaar uit de steigers houdt.
De bouw van de kerk, naar ontwerp van stadsbouwmeester Berend van Koblenz, is gestart in 1394. De bouw van de toren is gestart in 1463. Zowel de kerk als de toren zijn in verschillende fases gebouwd. In 1732 is de toren voltooid met de bekroning van een ui-vormige koepel. In 1815 werd de toren door het noodlot getroffen. Op 11 januari van dat jaar sloeg tot vier keer toe de bliksem in. De brand die hierop volgde, verwoeste nagenoeg de hele toren. In 1828 is de toren hersteld door de stadsarchitect H. Klinkert. Hij heeft een uit acht segmenten bestaande koepel op de achtkantige lantaarn laten plaatsen. En sindsdien heet de toren in de volksmond de Peperbus.
In 1909 heeft de gemeente Zwolle, die eigenaar is van de kerktoren, het gemeentelijk waterbedrijf toestemming gegeven de kerktoren tot watertoren om te bouwen. Dit met de bedoeling de waterdruk in de stad te verhogen. Het plan sloeg de plank echter mis en heeft voor aanzienlijke schade aan de constructie van de toren gezorgd. Het watervat is bij een restauratie in de jaren zeventig verwijderd, maar de problemen waren daarmee nog niet opgelost. De huidige restauratie is ondermeer noodzakelijk, omdat de constant wisselende waterdruk in het waterreservoir het metselwerk heeft ontzet. Sinds de jaren vijftig zijn er verschillende kostbare restauraties geweest. Deze zijn helaas allemaal, mede door geldgebrek, niet even vakkundig uitgevoerd. Dit heeft zelfs tot extra schade geleid, die bij deze restauratie is hersteld. Tevens heeft het natuurlijke verval van de bouwmaterialen en de weersinvloeden van de afgelopen 500 jaar hun steentje bijgedragen aan het schadebeeld, wat een grondige restauratie noodzakelijk maakte. In de jaren zeventig zijn er op vier verschillende hoogtes in de toren betonnen kransen aangebracht met als doel het metselwerk, dat door het watervat aan het uitbuiken was, bij elkaar te houden. Doordat het beton en het metselwerk totaal verschillende hardheden bezitten, geeft dit problemen als ze koud tegen elkaar worden gebruikt. Met name de betonnen krans onder de eerste omloop heeft voor veel schade gezorgd. Dit was de plek vanwaar in 2001 stenen loslieten en naar beneden vielen, wat de aanleiding was om de Peperbus in de steigers te zetten. De huidige restauratie gebeurd in opdracht van de gemeente Zwolle. Bouwkundig bureau de Vaal uit Hoevelaken voert de directie en bouwbedrijf Hoffman uit Zutphen is de hoofdaannemer.
De werkzaamheden bij deze restauratie bestonden uit: Het repareren van alle scheuren in het metselwerk. Het, waar dit nodig was, verbeteren van de aansluiting van de betonnen kransen op het metselwerk. En het vervangen van bijna alle voegen door voegen van een traskalk mortel. Veel van het ijzerwerk in de toren was aangetast, het meeste hiervan is vervangen door roestvast staal (RVS). Alle aangetaste muurankers zijn uitgeboord en vervangen door RVS muurankers. Houten balken die ernstig door vocht waren aangetast zijn vervangen door grenen balken of gerepareerd d.m.v. aangieten met een kunstharsmortel. Alle natuurstenen onderdelen zijn gecontroleerd en waarnodig vervangen. Om het natuursteen tegen weersinvloeden te beschermen is het geschilderd in een zandsteenkleur. De totale kosten van de restauratie zijn geraamd op € 4.284.371,-, waarvan € 1.007647 door het Rijk is gesubsidieerd. Tot en met 2007 is in totaal bijna € 3,5 miljoen aan rijkssubsidie beschikbaar.
In het kader van het BRRM 1997 is door gemeente een bedrag van ongeveer € 2.425.000,- overgeheveld van de categorie 'woonhuizen/boerderijen' naar de categorie 'overige monumenten'. Ook heeft het college van B&W besloten een budget van € 1.000.000,- voor de Peperbus in het voorlopige Gemeentelijk Restauratie Uitvoerings- Programma (GRUP) op te nemen. In totaal is er dus ruim € 3,4 miljoen aan eigen geld beschikbaar. De gemeente heeft nog getracht uit reclame opbrengsten meer geld te vergaren, dit is echter mislukt. Terugkijkend op de werkzaamheden die bij deze restauratie reeds zijn uitgevoerd, kan worden geconcludeerd dat de vakkundigheid waarmee dit project is uitgevoerd, met grote zekerheid de Peperbus de komende dertig jaar uit de steigers houdt.
Download het gehele rapport in PDF (23,1 MB):
De Peperbus - een gebrekkige watertoren